Wachten op betekenis

Ik zie iets dat op een mensfiguur lijkt, achterover liggend op een tafel of iets soortgelijks, bedekt door een wit kleed. Meer kan ik er niet over zeggen. Man of vrouw? Dood of levend? Geen idee. Wil de kunstenaar er iets mee zeggen? Wat is de betekenis? Wat zien we? Wat denken we te zien? Wat wil de schilder dat we zien?

U ziet een sleutelwerk uit de beginperiode van haar carrière, 1988. Een veelbetekenend werk. Marlene Dumas (Kaapstad 1953) was 35 jaar, ze woonde al ruim tien jaar in ons land. Veelbetekenend in die zin, dat het werk veel zegt over Dumas’ houding ten opzichte van haar eigen schilderijen en beeldende kunst in het algemeen. Het werk is geschilderd in olieverf op canvas, afmeting 50 x 70 cm. Het werd in 1989 aangekocht door de Kunsthalle zu Kiel. 

Niet voor niets heeft Dumas het werk de titel Waiting (for meaning) meegegeven. Het beschilderde doek wacht op een betekenis die de kijker er aan geeft. Hij of zij – ik bedoel de kijker – kan er letterlijk alle kanten mee op. Er is geen vaststaande betekenis die de schilder in het schilderij zou hebben gelegd en die de kijker er uit zou moeten halen.   

Marlene Dumas speelt met de impressie die haar werk op de waarnemer maakt. Een schilderij krijgt pas betekenis door wat de kijker er in ziet. In hetzelfde jaar als dit werk, schilderde ze een grote pad met de tekst Kunst is verhalen verteld door padden. Dertig jaar later verduidelijkte ze in de Huizingalezing: ‘De kikker die als prins moet worden gekust, heb ik vaak gebruikt als metafoor voor kijken naar kunst. Zonder de kus, zonder de ogen te sluiten in overgave, zie jij niets’. 

Dumas schildert voornamelijk mensfiguren, verzamelingen mensen en close-ups van gezichten (portretten klinkt te formeel). De mens staat in haar werk absoluut centraal, de natuur en de door de mens gemaakte omgeving zijn afwezig. Dumas wantrouwt de begrippen identiteit en cultuur. Cultuur en kunst zijn in een samenleving volgens haar allebei nodig, maar dienen verschillende doelen. ‘Cultuur is het behoud van (spel)regels’, zei ze in de Huizingalezing, ‘en kunst de verandering ervan.’ Ik zie haar als een wijsgerig schilder, of schilder-filosoof.

Ik vind het moeilijk te omschrijven waarom haar werk zo hoog wordt gewaardeerd, in binnen- en buitenland. Ik vermoed dat het succes vooral te verklaren is uit haar durf. Ze is voor niets of niemand bang. Dumas schildert haar onderwerpen genadeloos en tegelijk met een enorme warmte en zeggingskracht.

Marlene Dumas is ontegenzeggelijk onze meest succesvolle schilder. Maar hoe meet je dat? Over smaak valt immers te twisten. Klopt. Maar, sorry dat ik het zeg, geld liegt niet. Het stinkt soms, maar het liegt niet. Voor vrijwel geen enkele hedendaagse kunstenaar wordt zoveel geld neergeteld als voor La Dumas. Wat telt, is hoeveel kenners van over de hele wereld er voor over hebben om een werk van haar te bezitten.

Dumas maakte onlangs in opdracht van het Louvre het werk ‘Liaisons’, bestaande uit negen geschilderde gezichten voor het Porte des Lions atrium. Het wordt volgende maand onthuld.

John Löwenhardt
14 november 2025