Verloren paradijs

Ik kan er niet omheen, dit is een fantastisch goed schilderij. Het heet Verlorenes Paradies (het verloren paradijs) en toont hoe het eerste mensenpaar reageert op de toorn van de Almachtige over hun ongehoorzaamheid. Tégen Zijn verbod in aten zij immers van de vruchten van de boom van goed en kwaad. De naakte Adam, Eva, de boom, de slang en een leeuw. Ik ga er maar van uit dat u het Bijbelverhaal kent. Eva kijkt ontzet met grote blauwe ogen over wat zij heeft aangericht: niet meer, nooit meer te herstellen. Ze zal in grote pijn kinderen moeten baren en ze is ook nog ondergeschikt aan de man. Adam mokt met een sikkeneurig ponem, hij moet immers zijn leven lang zwoegen om de kost te verdienen. Tegenover G”d (hier verbeeld als een Leeuw) geeft Adam Eva de schuld, en Eva de slang.

Het Paradijs lag voor het grijpen, en dat hebben deze twee verknald. Voor zichzelf én voor hun nageslacht, dus ook voor ons. Nou, be-dankt!

Ik zag het schilderij in de voor veel Duitsers sacrale ruimte van het voormalige atelier van hun gevierde expressionist Emil Nolde (1867-1956) en ik moest me bedwingen om niet in de lach te schieten. Misschien omdat ik als Jood niet in de zondeval geloof. Nolde heeft het moment verbluffend goed en met veel humor getroffen. Of heeft de schilder die humor helemaal niet bedoeld?

Het schilderij (olieverf op doek) is van 1921. Toen kwam, twaalf jaren later, Hitler. De kunstenaar was in 1933 66 jaar oud en gevierd ikoon van het Duitse expressionisme. En toch. Om bij Hitler in het gevlei te komen schreef hij een ‘Entjudungsplan’ erop gericht Duitsland van Joden te ontdoen. Nolde was een overtuigd rassist, antisemiet en Nazi. Zelfs nadat de Nazistaat vier jaren later 1.052 van zijn werken (‘ontspoorde kunst’) in beslag had genomen, bleef hij de partij trouw. In 1938 schreef hij kruiperige brieven aan Hitler’s propagandaminister Joseph Goebbels. Zijn zucht naar erkenning door de Nazistaat was kennelijk sterker dan zijn eerzucht. Verachtelijk, maar toch: doet dat wat af aan de waarde van dit schilderij?

John Löwenhardt
4 september 2026