Uut de kop

Kunstenaar-boer of boer-kunstenaar? Eerder (#1 van deze serie, en #52) besprak ik werk van kunstschilder-keuterboer Leon Adriaans (1944-2004) uit Brabant. Adriaans was vóór alles schilder, hij had een opleiding gevolgd aan een kunstacademie. Maar daarnaast was hij een keuterboer die onder meer Belgische trekpaarden fokte. 

Bij Herman Kip (1925-2006) uit De Hoven bij Zutphen was het andersom. Net als Adriaans was hij op jonge leeftijd dol op tekenen, maar hij mocht niet van zijn moeder. Noodgedwongen werd hij boer. Hovenaren spraken over het gezin als ‘de kippen’. Herman nam uiteindelijk de boerderij van zijn ouders over. Boer Kip bleef ongehuwd, had geen kinderen en legateerde de boerderij en de hele inboedel aan de gemeente Zutphen. En wat voor inboedel! 

Tot de dood van zijn ouders had hij nauwelijks geschilderd. Maar gedurende de laatste vijfentwintig jaar van zijn leven beschilderde hij, ik overdrijf niet, álles. De gehele inboedel en meer. Meubelstukken, serviesgoed, emmers, melkbussen, klompen, kruiwagens, koffiepotten, borden, je kunt het zo gek niet bedenken. En hij schilderde in olieverf op paneel, doek of papier. Het etiket voor zijn werk is ‘outsider kunst’, maar dat terzijde.

Boer Kip schilderde ‘uut de kop’, zonder voorbeeld. Hij schilderde Bethlehem en Jeruzalem, zwanen, een engel met bazuin of een pauw – alles op basis van beelden die hij ooit eens ergens had gezien of waarover hij alleen maar gehoord of gelezen had. Beelden die in zijn geheugen zweefden. 

Dit schilderij is daar een voorbeeld van. Het moet een vernietigingskamp voorstellen. Bijna alle elementen zijn aanwezig: prikkeldraadhek, wachttoren, de trein, een gebouw met vreemde schoorsteen (gaskamer?), het crematorium met schoorstenen en de jaartallen 1940 1943. Daarboven zweeft (staat) een netjes aangeklede engel die de zielen van de vergaste Joden opvangt. Wat ontbreekt zijn de slachtoffers.

In alle knulligheid toont dit schilderij toch iets belangrijks: de verpletterende indruk die na de bevrijding de wetenschap van het bestaan van vernietigingskampen op ‘gewone Nederlanders’ (en anderen) moet hebben gemaakt.

John Löwenhardt
28 november 2025