Negen

Anton Heyboer, geboren in 1924, maakte in zijn jonge jaren veel mee: dwangarbeid en een levensbedreigende ziekte in Berlijn (Arbeidseinsatz), de Hongerwinter en vrijwillige opname in een psychiatrisch ziekenhuis. Na afloop van de oorlog leefde hij eerst in primitieve omstandigheden op de Drentse hei, vanaf 1948 in Haarlem. Daar maakte hij zijn eerste etsen. Pas later ging hij schilderen. Dit doek uit 1975 is een van de eerste schilderijen.

Er zijn niet veel werken van hem in vier uitgesproken kleuren: geel, rood, groen en blauw. Meestal gebruikte hij er maar twee, hoogstens drie: overheersend waren meniekleurig rood-bruin en zwart. Dit grote werk in olieverf op doek – 200 x 150 cm. – heeft hij geen titel meegegeven. Het lijkt te verwijzen naar de vier vrouwen met wie hij het leven deelde.

Anton Heyboer deed het goed bij de meisjes. Nadat hij twee keer was getrouwd en gescheiden en vader was van een zoon (1952) en dochter (1957), stichtte hij in de jaren ’60 een leefgemeenschap in Den Ilp met zijn ‘bruiden’ Maria (vanaf 1960), Ingrid (alleen in 1964), Lotti (vanaf 1965), Marike (vanaf 1974), Joke (vanaf 1975) en negen honden. ‘Ton, Maria en Lotti zijn mijn zin van het leven,’ schreef Marike in 1975. Heyboer zelf zag in de commune zijn belangrijkste kunstwerk, en daarom is de informatie over zijn levensvorm beslist relevant. De commune bleef bestaan tot (na) zijn dood op 81-jarige leeftijd in 2005.

Heyboer was graficus, schilder en had uitgesproken filosofische pretenties. Op bruin pakpapier schreef hij in 1954 zijn eigen-aardige existentiële filosofie, verluchtigd met talloze tekeningen. Omega Boek in Amsterdam gaf het in 1975 uit in facsimile als Het Systeem van Anton Heyboer. Een diagram van lijnen tussen negen punten was de basis van zijn filosofie en gaf er structuur aan. In dit werk lijkt ‘het systeem’ de vier vrouwsfiguren met elkaar te verbinden.

De ‘standaard-normen van de maatschappij’ erkende hij, schreef hij vier jaar eerder, maar ‘ik kan ze niet verdragen. Ik word er ziek van.’ Negen was voor hem het hoogste getal, vandaar die negen honden en vandaar de grafische werken in een oplage van negen. Tot tien kon Heyboer niet tellen: ‘Voor mij bestaat er na negen niets’. Nadat zijn lievelingshond Kunti was gestorven, ging hij diens halsband dragen… om zijn eigen nek.

John Löwenhardt
10 april 2026