Metafysica

Het werk, olieverf op linnen en bijna twee meter hoog, is in 1949 geschilderd door de Pool Wojciech Fangor. Hij was 27 jaar oud en drie jaren tevoren afgestudeerd aan de kunstakademie van Warschau. In de jaren ‘30 had hij de kunstencentra van Italië en Frankrijk bezocht en in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog kreeg hij privélessen van twee hoogleraren in de beeldende kunsten. Het werk is nog tot 28 februari te zien bij GNYP Gallery in Berlijn.

Twee blote vrouwen voor drie kleurvlakken, oranje, geel en bruin. Één zit op een stoel en maakt een moedeloze, lusteloze indruk, de staande vrouw kijkt ons verwachtingvol aan en houdt een rode appel boven de zittende vrouw. Wat moet dit betekenen? Van de titel moet je het niet hebben, ze luidt “Metafysica en dialectiek, retoriek en dialectiek”. 

Ik weet niet wat ik me bij zo’n mysterieuze titel moet voorstellen, maar het lijkt erop dat de schilder iets tot uitdrukking heeft willen brengen. Wat? Of heeft hij ons juist in verwarring willen brengen? Is het misschien een verholen commentaar op de gruwelen van de net voorbije oorlog? Refereert de titel aan het opkomende Stalinisme en de beknotting van de kunsten? Het blijft gissen. Fangor maakte in 1949 ook portretten van Albert Einstein, Balzac, Chopin, Copernicus, Lenin en Janusz Korczak (Henryk Goldszmit, 1878/79-1942), maar dat zijn rechttoe rechtaan portretten zonder mystiek, zonder verborgen betekenis.

In het jaar waarin hij dit schilderij maakte, exposeerde Fangor voor het eerst in Warschau. Tien jaar later in het Stedelijk Museum Amsterdam; daarna in verschillende andere landen. Hij werd vooral bekend door de posters die hij in de jaren ‘50 maakte. In 1966 verhuisde hij naar de VS, waar hij tot 1999 woonde.

Fangor was één van de vijftien Poolse kunstenaars die in 1961 door het MoMA in New York werden tentoongesteld. Negen jaar later was hij de eerste Poolse kunstenaar die een solo kreeg in het Solomon Guggenheim Museum in dezelfde stad. Hij maakte toen nog voornamelijk ruimtelijke installaties van schilderingen van cirkels en slingers in verschillende kleuren met vage randen die doen denken aan de vierkanten van Josef Albers (Schilderij van de Week #4). Maar hij was van vele stijlmarkten thuis, hij maakte bijvoorbeeld ook ‘televisieschilderijen’. Dit vroege werk uit 1949 is a-typisch voor zijn oeuvre. 

Fangor overleed in 2015; in Warschau waakt een naar hem genoemde stichting over zijn nalatenschap.

John Löwenhardt
31 januari 2025