Leven? Of theater?

Jonge vrouw zit in een wei vol bloemen, in de brief leest ze een compliment: Ich halte Sie für berufen über den durchschnitt etwas schaffen zu können, Ik vind dat u bent voorbestemd om iets méér dan middelmatigs te scheppen. Meer dan middelmatig, dat klinkt misschien wat zuinig, maar niet voor de ontvanger, die zichzelf hier schildert. De woorden zijn geschreven door de man die ze aanbidt, stemcoach Alfred Wolfsohn. Ze voelt zich aangemoedigd.

Dit is één van de 769 gouaches (schildering in dekkende waterverf) die de kunstenaar gemaakt heeft, samen met nog eens 320 transparante vellen met teksten en muzikale aanwijzingen. Het geheel, gemaakt in een periode van 18 maanden (zomer 1940 tot 1942), heet Leven? of Theater? en is het levenswerk van de Duits-Joodse Charlotte Salomon (1917-1943). 

Charlotte was opgegroeid met een familiegeheim. Toen ze 16 was kwamen de Nazi’s aan de macht maar ze slaagde er toch in enkele jaren een Berlijnse kunstacademie te volgen. Eind jaren ‘30 vluchtte ze naar haar grootouders aan de Franse Riviera. Pas nadat haar grootmoeder uit wanhoop over de Nazi-aanval op Europa in 1940 zelfmoord had gepleegd, hoorde ze dat haar eigen moeder (in 1926) en tante hetzelfde hadden gedaan. Deze schok was de ‘trigger’ voor haar ‘onmogelijke’ project en tomeloze schilderdrang. Dit multimediale werk over haar leven en omgeving werd haar magnum opus.

Leven? of Theater? is te zien als dagboek met commentaar in beeld en woord, als een autobiografisch geschilderd stripverhaal, maar ook als een scenario voor een muziektheater-voorstelling of animatiefilm in drie delen: haar opgroeien in Berlijn tot 1937 (Proloog), haar hartstochtelijke relatie met de stemcoach van haar stiefmoeder (Alfred Wolfsohn heet hier Amadeus Daberlohn) en in de Epiloog over de tijd bij haar grootouders ‘Knarre’ in Villefranche-sur-Mer, Zuid-Frankrijk. 

Het werk zit vol verwijzingen naar allerhande muziekstukken. Het is bovendien sterk beïnvloed door ontwikkelingen in de filmkunst in de jaren ‘30. Een deel van de gouaches doet denken aan een visueel ‘story-board’, een filmscenario in opeenvolgende beelden. 

Charlotte Salomon had geen band met Nederland. Haar levenswerk is in Amsterdam terechtgekomen, doordat haar vader en stiefmoeder het in 1971 schonken aan het Joods Historisch Museum. Het museum heeft ons een grote dienst bewezen door het werk digitaal volledig toegankelijk te maken. De prachtige gouaches van Charlotte zijn één voor één te bekijken op de website van het JCK: https://charlotte.jck.nl/nl 

Charlotte was vier maanden zwanger toen ze op 10 oktober 1943 in Auschwitz werd vermoord.

John Löwenhardt
14 maart 2025