Het zelfportret III

Zelfportret declamerend, is de titel van dit doek dat in Düsseldorf, 1926, is geschilderd. Ik vind het een opmerkelijk zelfportret, intrigerend omdat ik me probeer voor te stellen hoe de schilder het heeft gemaakt. Hij kijkt ons doordringend aan, in de rechterhand het boek waaruit hij declameert. Het gebaar van zijn linkerhand onderstreept zijn boodschap. De actie spát van het doek. Ik kan me voorstellen dat je iemand anders zo schildert… maar jezelf?

Het lijkt me al een opgave de eigen kop te schilderen zoals Philip Akkerman vele duizenden keren heeft gedaan. Vaak tonen geschilderde zelfportretten alleen die kop, soms ook borst en schouders (de buste), niet zo vaak de hele persoon van top tot teen, zoals Semiha Berksoy. Hoe doet een schilder dat, heen en weer lopend van achter zijn of haar ezel naar een plek voor een spiegel? Of schildert hij eerst zijn lijf van een foto, en ‘plakt’ daar vervolgens ‘live’ de kop op? Wie het weet mag het zeggen, ik vind dit werk van Wollheim in ieder geval heel geslaagd.

Gert Wollheim (1894-1974) was zoon van een welgestelde Joodse industrieel, studeerde beeldende kunsten in Weimar, was in de jaren na de Eerste Wereldoorlog aktief in progressieve kunstenaarskringen in Düsseldorf en werd in 1933 getroffen door een tentoonstellingsverbod van de zijde van de Nazi’s. Zijn doeken werden in beslag genomen en in 1937 getoond in de Nazi-tentoonstelling over ‘Ontspoorde kunst’.

Hij werd in 1939 in Frankrijk gearresteerd, van het ene naar het andere kamp gesleept, maar wist te ontsnappen. Vanaf 1942 tot het einde van de Duitse bezetting zat hij ondergedoken bij een boer nabij Nay in zuidelijk Frankrijk. Zijn vrouw Tatiana Barbakoff werd in 1944 in Auschwitz vermoord. Wollheim overleefde en emigreerde in 1974 naar New York. Dit doek hangt in het Joods Museum te Berlijn.

John Löwenhardt
14 februari 2025

Reactie van schilder Philip Akkerman: Ik denk dat dit schilderij zonder de hulp van een foto gemaakt is. Dat zie ik aan de vrijheid van tekenen en schilderen. Schilderijen die naar foto’s gemaakt zijn, ‘ogen’ altijd heel stijf.
De schilders vroeger waren veel beter opgeleid dan wij. Zij konden uit het hoofd een lichaam tekenen en schilderen, zelfs zonder model. Zij hadden geleerd hoe de botten en de spieren etc. in elkaar staken en hoe de lichaamsdelen zich in elke denkbare houding gedroegen. Met en zonder kleren. 
Ook weet ik, uit dagboeken en atelierverslagen van schilders uit vroegere eeuwen, dat zij bij een zelfportret bijvoorbeeld een half uur in de spiegel keken, alles in zich opnamen, en dan aan het werk gingen. Ook een visueel geheugen kan geoefend worden.