Gerookte ham

Wat definieert de fijnschilder? Wat zijn de typerende kenmerken van deze manier van schilderen? Ik doel dan niet op de historische fijnschilders, met name de Leidse zoals Gerard Dou en zijn volgelingen. De hedendaagse fijnschilder concentreert zich op één enkel onderwerp, één of enkele voorwerpen, en wil geen ingewikkelde omgeving of achtergrond schilderen, die leidt maar af van het onderwerp. 

Het lijkt erop dat er sterke overeenkomsten zijn tussen de onderwerpen van de contemporaine fijnschilders: een dood vogeltje; een bos bijeengebonden asperges; een gemberpot met iets ernaast; een knoflookbol met een achteloos teentje; of een groepje eieren, al dan niet in een kom; een citroen; twee citroenen waarvan één half geschild, met de schil omlaag cirkelend; wat kersen of kastanjes; een slapend of dood egeltje; twee bokkingen op een bord. Steeds gaat het om het geïsoleerde object. Of om zorgvuldig gecomponeerde stillevens. Stil-levens: noem mij een fijnschilder die probeert beweging weer te geven. Niemand toch?

Naast de onderwerpkeuze is de techniek essentieel: een fijnschilder schildert zó ‘fijn’ dat de penseelstreek niet valt waar te nemen. Hij levert een volkomen realistisch resultaat dat toch geen foto is. Wat heet! De fijnschilder streeft ernaar een foto van hetzelfde onderwerp te overtreffen. Hij of zij bouwt het schilderij zorgvuldig op uit een groot aantal elkaar overlappende, heel dunne lagen. Dit is wel het absolute tegenbeeld van schilders voor wie de herkenbare afbeelding er volstrekt niet toe doet, schilders als Pia Fries en Dennis Hollingsworth die als het ware boetseren met verf (Schilderij van de Week #2). 

Voor een schilder die van zichzelf zegt dat hij niet goed kan tekenen, is Cees Salentijn (Amsterdam 1940) een heel vaardige fijnschilder. Misschien is dit wel het belangrijkste criterium: het plezier in het schilderen spát van zijn verstilde paneeltjes af. Dat is bewonderenswaardig, maar ook vreemd. Want hij werkt heel anders dan de expressionistische kliederaar die de verf in dikke, vette slierten op het doek slingert. Fijnschilders werken bij wijze van spreken met het puntje van hun tong tussen de lippen, diep geconcentreerd en geduldig, laag na laag onderweg naar een esthetisch bevredigend eindresultaat. In dit geval een gerookte ham aan een touwtje, zó echt dat je hem haast ruikt.

John Löwenhardt
18 oktober 2024