Fidelio

Je hoeft echt niet Nick Cave te heten om dubbeltalent te zijn. Dit grote schilderij is in 1975 gemaakt door een Turks multitalent, een vrouw die het vak van toneelspeelster en operazangeres combineerde met schilderen, beeldhouwen en performancekunst. Haar naam was Semiha Berksoy.

Berksoy werd in 1910 in Istanbul geboren en studeerde in de jaren dertig in Berlijn aan de Hochschule für Musik. Bij het uitbreken van de oorlog in 1939 keerde zij naar Turkije terug waar ze carrière maakte op toneel en in de opera.

Op gevorderde leeftijd ging Berksoy schilderen, onder meer haar zelfportret in de verschillende operarollen die ze zong en speelde. In 1952 had zij aan de Staatsopera van Ankara de rol van Leonore in Beethoven’s Fidelio gespeeld en gezongen. Het verhaal speelt in het 18e eeuwse Sevilla wanneer Leonore, verkleed als de man Fidelio, de gevangenis binnendringt om haar man en geliefde Florestan te bevrijden. 

Het schilderij uit 1975 beeldt het moment uit waarop haar bevrijdingsactie slaagt. Zijn ketenen liggen aan haar voeten. Maar hij is niet haar man: dit is een dubbelportret waarop naast haar de Turkse dichter Nazim Hikmet (1902-1963) is uitgebeeld, die zij vaak in de gevangenis heeft bezocht. Vanwege zijn communistische sympathieën was hij gevangengezet, van 1938 tot 1950. Berksoy koesterde een diepe genegenheid voor hem.

Haar innige verbondenheid met de opera was een van haar thema’s, naast Berlijn en haar eigen familie. Zij overleed in 2004. Soms, vooral nu, betreur ik het dat ik maar één werk kan laten zien. Het oeuvre van Berksoy is beslist de moeite waard. Te zien in het Berlijnse museum Hamburger Bahnhof nog tot 11 mei 2025 op de eerste Duitse overzichtstentoonstelling van haar werk.

John Löwenhardt
17 januari 2025