Bild #109

De schilder van dit werk uit 1920 is in Nederland nauwelijks bekend. Heel af en toe is er in ons land een tentoonstelling die het publiek eraan herinnert dat zij een belangrijke Nederlandse expressionist was, een vrouw die in contact stond met schilders als Kandinsky en Mondriaan: Jacoba van Heemskerck (1876-1923).

Als het gaat om de aanloop naar haar kunstenaarschap kun je misschien wel zeggen dat Jacoba een droomcarrière heeft gehad. Hoe anders dan die van de twee decennia later geboren Jeanne Bieruma Oosting. Jeanne werd door haar vader dwarsgezeten en kortgehouden, Jacoba had een vader die haar stimuleerde. Jacob Eduard van Heemskerck van Beest (1828-94) was zelf kunstschilder (en marineofficier). Haar eerste lessen kreeg Jacoba van haar vader, daarna studeerde zij aan de Academie in Den Haag en vervolgens (1904-05) in Parijs. 

Zij exposeerde voor het eerst in 1907 in het Stedelijk Museum Amsterdam, daarna jaarlijk in Domburg en op tentoonstellingen in onder meer Brussel, Parijs (Salon des Indépendants), Berlijn (Der Sturm) en Londen. Met haar vriendin Marie Tak van Poortvliet was zij gecharmeerd van Rudolf Steiner en de antroposofie. Samen met haar reisde ze er wat af, van Domburg naar Parijs en Berlijn en terug.

Jacoba vond in haar tijd weinig aansluiting bij de Nederlandse kunstwereld; zij zocht deze ook niet. Ze vond het Nederlandse kunstwereldje té ingeslapen. Zij was voornamelijk op Duitsland gericht, waar ze een ijzersterke reputatie opbouwde. Sleutelfiguur daarin was Herwarth Walden (Georg Lewin, 1878-1941), grondlegger van het expressionistische tijdschrift Der Sturm en onvermoeibaar promotor van het expressionisme én van Jacoba van Heemskerck.

De laatste tien jaren voor haar dood in 1923 maakte Jacoba haar belangrijkste werken (waarvan in 1917 bij een brand in Berlijn een aantal verloren is gegaan). Zij schilderde, maakte houtsneden en glasmozaïeken, en ontwierp glas-in-loodramen voor de Marinekazerne in Amsterdam, de GG&GD in Amsterdam en een woonhuis in Wassenaar. 

In 1914 besloot zij haar werk voortaan alleen nog van nummers in plaats van titels te voorzien. Het schilderij van deze week heeft nummer 109. Kenmerkend voor haar manier van werken is dat de verf uiterst dun is opgebracht.

John Löwenhardt
15 november 2024